19/08/2026
बोझो — पानीछेउमा हुर्कने सुगन्धित औषधीय जडीबुटी
नेपालमा बोझो नामले चिनिने यो जडिबुटी तपाईं हाम्रो आगन को डिल छेउ-छाउ अथवा गमलामा पक्कै भेटिन्छ यसलाई संस्कृतमा वचा वा उग्रगन्धा, अंग्रेजीमा Sweet Flag भनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Acorus calamus L. हो र यो Acoraceae परिवारमा पर्ने बहुवर्षीय, सुगन्धित जडीबुटी हो। नेपालमा बोझो निकै परिचित वनस्पति हो र देशका धेरै समुदायले परम्परागत रूपमा यसको प्रयोग गर्दै आएका छन्। एक अध्ययनमा Acorus calamus नेपालमा सबैभन्दा धेरै जिल्लामा प्रयोग हुने औषधीय वनस्पतिमध्ये एक रहेको उल्लेख छ।
बोझोलाई चिन्ने सबैभन्दा सजिलो आधार यसको लाम्चा, तरबारजस्ता हरिया पात र जमिनमुनिको सुगन्धित राइजोम हो। यसको पात सामान्यतया करिब १५–२५ सेन्टिमिटर लामो र साँघुरो हुन्छ तथा बीचमा स्पष्ट मुख्य शिरा देखिन्छ। जमिनमुनिको राइजोम बाक्लो, केही च्याप्टो, बाहिरबाट खैरो र भित्रतिर हल्का रङको हुन्छ। राइजोममा विशेष किसिमको तीखो सुगन्ध हुन्छ। फूलहरू पातको बीचबाट निस्कने बेलनाकार spadix मा स-साना पहेँलोपना भएका हरिया फूलका रूपमा लाग्छन्।
नेपालमा बोझो पूर्वदेखि पश्चिमसम्म करिब ५००–२,३०० मिटर उचाइमा पाइन्छ। यो अरू धेरै जडीबुटीभन्दा फरक रूपमा दलदले, ओसिलो र पानी जम्ने ठाउँ, खोल्साको किनार तथा नदीछेउको चिस्यानयुक्त माटोमा राम्रोसँग बढ्छ। फूल तथा फल लाग्ने समय सामान्यतया जेठ–असारदेखि असार–साउन आसपास पर्न सक्छ।
आयुर्वेदमा बोझोलाई वचा नामले महत्वपूर्ण औषधीय वनस्पति मानिन्छ। परम्परागत रूपमा यसको राइजोमलाई रुघाखोकी, घाँटी दुख्ने, अपच, पेटसम्बन्धी समस्या तथा श्वासप्रश्वासका केही समस्यामा प्रयोग गरिएको पाइन्छ। नेपालका विभिन्न समुदायमा पनि बोझोको राइजोमको लोकऔषधीय प्रयोग व्यापक रहेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
वैज्ञानिक अध्ययनमा बोझोको राइजोममा essential oil पाइन्छ, जसमा β-asarone लगायतका यौगिक हुन्छन्। प्रयोगशाला अध्ययनमा यसको antimicrobial लगायत विभिन्न जैविक गतिविधि देखाइएको छ। तर बोझोलाई कुनै रोगको निश्चित उपचार भनेर आफैंले मात्रा मिलाएर सेवन गर्नु उचित हुँदैन। विशेषगरी यसको रासायनिक संरचना र सुरक्षित मात्रा विषयमा सावधानी आवश्यक हुन्छ।
खेतीका दृष्टिले बोझो किसानका लागि तुलनात्मक रूपमा रोचक वनस्पति हो। राइजोमका स्वस्थ टुक्राबाट नयाँ बिरुवा उत्पादन गर्न सकिन्छ। पानीको पर्याप्त उपलब्धता भएको, चिस्यानयुक्त तर अत्यधिक प्रदूषित नभएको जमिन यसको लागि उपयुक्त हुन्छ। नेपालमै यसको खेती प्रविधिमाथि अनुसन्धान तथा परीक्षण भएको अभिलेख छ।
बजारमा यसको मुख्य व्यापारिक भाग सुकाइएको राइजोम हो। आयुर्वेदिक तथा हर्बल उद्योगमा यसको प्रयोग हुने भएकाले माग रहन्छ। तर किसानले खेती सुरु गर्नुअघि स्थानीय संकलक, जडीबुटी व्यापारी वा प्रशोधन उद्योगसँग खरिद र गुणस्तरको मापदण्ड निश्चित गर्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ।
रोचक तथ्य: बोझोको सबैभन्दा ठूलो पहिचान यसको फूल होइन, जमिनमुनि लुकेको राइजोमको तीखो प्राकृतिक सुगन्ध हो। पानीछेउको सामान्य घाँसजस्तो देखिए पनि यही राइजोमले बोझोलाई नेपालका अत्यन्त परिचित परम्परागत औषधीय वनस्पतिमध्ये एक बनाएको छ।
यदि तपाईंसँग यससँग सम्बन्धित अन्य कुनै जानकारी छ भने, तपाईंको तिर कुनै नाउँ ले चिनिन्छ भने कृपया टिप्पणीहरूमा साझा गर्नुहोस्।
शुभ दिन! 🙏
#जडिबुटी
